Từ lâu, mâm ngũ quả đã trở thành một phần không thể thiếu trong ngày Tết cổ truyền của người Việt Nam. Đặt mâm ngũ quả lên bàn thờ thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, bày tỏ lòng thành kính đối với các bậc tổ tiên. Mâm ngũ quả cũng tượng trưng cho thành quả lao động cả năm của con cháu dâng lên các bậc bề trên.
Dù mỗi miền có cách lựa chọn và bày trí mâm ngũ quả khác nhau, mâm ngũ quả dâng cúng trong đêm Giao thừa vẫn mang ý nghĩa chung: dâng lên tổ tiên những loại quả ngon để thể hiện lòng hiếu thảo và ước muốn những điều tốt đẹp, vạn sự bình an sẽ đến với gia đình. Mâm ngũ quả ngày Tết còn tượng trưng cho mong muốn âm dương hòa hợp, vạn vật sinh sôi nảy nở và phát triển.
Ý nghĩa các loại quả trong mâm ngũ quả ngày Tết
Mâm ngũ quả có nguồn gốc từ đạo Phật, được nhắc đến trong kinh Ullambana Sutra với hình ảnh “trái cây năm màu”. Mâm ngũ quả thường có khoảng 5 loại trái cây với màu sắc khác nhau. Trong tâm thức người Việt, “ngũ” thể hiện ước muốn đạt được ngũ phúc lâm môn: phú (giàu), quý (sang), thọ (sống lâu), khang (mạnh khỏe) và ninh (bình an).
Theo quan niệm của Phật giáo, 5 màu tượng trưng cho “ngũ thiện căn” là tín căn (lòng tin), tấn căn (ý chí kiên trì), niệm căn (ghi nhớ), định căn (tâm không loạn), huệ căn (sáng suốt). Theo đó, các loại quả được bày trên mâm ngũ quả ngày Tết cũng mang những ý nghĩa nhất định, chẳng hạn như:
Bưởi, dưa hấu: căng tròn, mát lành, hứa hẹn năm mới đầy ngọt ngào, may mắn.
Hồng, quýt: rực lên màu sắc mạnh mẽ, tượng trưng cho sự thành đạt.
Lê (hay mật phụ): ngọt, thanh ngụ ý việc gì cũng trơn tru, suôn sẻ.
Lựu: nhiều hạt, tượng trưng cho con đàn cháu đống.
Đào: thể hiện sự thăng tiến.
Mai: con gái phải có chồng, hạnh phúc, không cô đơn.
Táo (loại trái to màu đỏ tươi): mang ý nghĩa phú quý.
Thanh long: ý rồng mây gặp hội.
Quả trứng gà có hình trái đào tiên: lộc trời.
Dừa: có âm tương tự như là “vừa”, có nghĩa là không thiếu.
Sung: gắn với biểu tượng sung mãn về sức khỏe hay tiền bạc.
Đu đủ: mang đến sự đầy đủ, thịnh vượng.
Xoài: có âm na ná như là “xài”, để cầu mong cho tiêu xài không thiếu thốn.
Cách bày mâm ngũ quả theo 3 miền Bắc – Trung – Nam
Tùy theo quan niệm và phong tục tập quán mà ở mỗi miền lại có cách bày mâm ngũ quả khác nhau.
Mâm ngũ quả ngày Tết miền Bắc
Mâm ngũ quả miền Bắc được bày theo thuyết ngũ hành ứng với 5 màu là kim (trắng), mộc (xanh), thủy (đen), hỏa (đỏ), thổ (vàng). Do đó mà mâm ngũ quả của người miền Bắc thường có 5 loại quả là chuối, bưởi, đào, hồng và quýt.
Cách bày mâm ngũ quả ngày Tết miền Bắc truyền thống là để nải chuối ở dưới cùng, đỡ lấy toàn bộ các loại quả còn lại. Ở chính giữa đặt quả bưởi hoặc phật thủ vàng, các loại quả khác như đào, hồng, quýt thì bày xung quanh còn những chỗ trống có thể đặt xen kẽ quất, táo xanh hoặc ớt chín đỏ.
Mâm ngũ quả ngày Tết miền Trung
Miền Trung là mảnh đất có khí hậu khắc nghiệt nên không có nhiều loại quả đa dạng. Do đó vào dịp Tết Nguyên Đán, mâm ngũ quả của người miền Trung thường không câu nệ hình thức, có gì cúng nấy do chủ yếu là thành ý dâng cúng tổ tiên.
Các loại quả thường thấy trong mâm ngũ quả miền Trung là thanh long, chuối, dưa hấu, mãng cầu, dứa, sung, cam, quýt, … Mâm ngũ quả thường được xếp hình tháp hoặc hình long phụng với cặp dưa đặt hai bên. Ngoài ra còn có thể xếp thêm nhiều loại hoa quả khác bên cạnh.
Mâm ngũ quả ngày Tết miền Nam
Khác với miền Bắc có quan niệm các loại quả đều có thể bày lên mâm, miễn sao ngâm ngũ quả trông đẹp mắt là được, kể cả bày ớt cay nóng; thì mâm ngũ quả miền Nam lại có sự chọn lọc và kiêng cữ. Mâm ngũ quả của người miền Nam không bao giờ có chuối, vì người miền Nam cho rằng chuối có âm đọc chệch nghe giống từ “chúi”, thể hiện sự đi xuống, không ngẩng lên được.
Người Nam cũng không trưng quả cam bởi câu “quýt làm cam chịu”. Mâm ngũ quả của người Nam thường có các loại quả mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, … là những loại quả có âm khi đọc chệch nghe như câu “cầu sung vừa đủ xài”, thể hiện ước mong năm mới đủ đầy, sung túc. Ngoài ra, mâm ngũ quả miền Nam còn có thêm quả thơm với mong muốn con cháu đầy nhà và một cặp dưa hấu xanh để cầu may mắn.
Cách trình bày mâm ngũ quả miền Nam phổ biến là đặt đu đủ, dừa, xoài lên mâm trước để lấy thế do ba loại quả này có hình dáng to và trọng lượng nặng, sau đó bày những loại quả khác lên trên, tạo thành hình dáng ngọn tháp.
Lời bình
Trong bối cảnh hiện đại, việc chuẩn bị và trang trí cho ngày Tết cổ truyền của người Việt Nam cần được tiếp cận một cách linh hoạt và thực tế hơn. Bài viết tham khảo về ý nghĩa của mâm ngũ quả trong ngày Tết đã phản ánh sự tôn trọng và gìn giữ phong tục của người Việt qua việc chuẩn bị các loại quả tượng trưng cho ngũ phúc lâm môn, nhưng cũng cần nhấn mạnh đến việc không nên quá câu nệ vào hình thức.
Trong những năm gần đây, một số phong tục Tết có xu hướng trở nên phức tạp và nặng nề do sự bày vẽ quá mức. Điều này không chỉ tạo ra gánh nặng tài chính cho nhiều gia đình mà còn làm mất đi ý nghĩa tinh thần ban đầu của Tết. Việc chuẩn bị mâm ngũ quả, ví dụ, nên là dịp để thể hiện lòng biết ơn và tôn kính tổ tiên, chứ không phải là cơ hội để phô trương sự giàu có hay khả năng sắp đặt của bản thân.
Một số hủ tục hoặc hình thức nặng nề trong xã hội hiện đại có thể bao gồm việc cạnh tranh trong việc chuẩn bị mâm ngũ quả sao cho hoành tráng và đắt đỏ nhất, hay việc áp đặt các quy tắc khắt khe về loại quả nào nên hoặc không nên có trong mâm ngũ quả mà không tính đến điều kiện kinh tế hoặc sở thích cá nhân. Điều này dẫn đến sự xa rời từ bản chất của Tết là dịp để gia đình đoàn tụ, tưởng nhớ tổ tiên và hy vọng vào một năm mới tốt lành.
Do đó, việc giữ gìn phong tục tập quán là quan trọng nhưng cũng cần phải linh hoạt và thích nghi với hoàn cảnh hiện tại. Gia đình có thể lựa chọn cách thức chuẩn bị mâm ngũ quả một cách giản dị, chú trọng vào ý nghĩa tinh thần hơn là hình thức bề ngoài. Điều này không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng về mặt tài chính mà còn giúp mọi người tập trung vào giá trị cốt lõi của Tết – đoàn viên, tôn vinh và nhớ ơn tổ tiên, cũng như hy vọng và cầu chúc cho một năm mới an lành, thịnh vượng.
Nguồn: Sưu tầm.
Biên tập: Kennet Team.
